Anksiyete Neden Olur?

Genetik özellikler, sinir sisteminin çalışma biçimi ve strese verilen bedensel tepkiler anksiyeteye yatkınlıkla ilişkili olabilir. Ailede kaygı bozukluğu öyküsünün bulunması da kişinin benzer güçlükler yaşama olasılığını artırabilir.

Bazı kişiler stres karşısında daha hızlı uyarılabilir veya olası tehditlere karşı daha duyarlı olabilir. Genetik yatkınlığın nasıl şekilleneceğinde kişinin yaşadığı çevre, sosyal koşullar ve öğrenme deneyimleri de etkili olabilir. Genetik yapı, ruh sağlığıyla ilişkili bireysel etkenlerden biri olarak değerlendirilir.

Geçmişte yaşanan zorlayıcı, korkutucu veya uzun süreli stres oluşturan deneyimler, kişinin sonraki olayları değerlendirme biçimini etkileyebilir. Şiddet, ihmal, kayıp, ciddi hastalık, kaza, zorbalık, güvensiz aile ortamı veya sürekli baskı altında yaşama gibi deneyimler kaygıya karşı duyarlılığın artmasına katkıda bulunabilir.

Çocukluk ve ergenlik gibi gelişimin hassas dönemlerinde yaşanan güçlükler, ruh sağlığını ilerleyen dönemlerde de etkileyebilir. Sert ebeveyn tutumları, fiziksel cezalandırma ve zorbalık gibi deneyimler ruh sağlığı açısından risk oluşturabilecek etkenler arasında değerlendirilir.

Kaygı, bazı durumlarda yaşanan deneyimler yoluyla öğrenilebilir. Belirli bir ortamda yoğun korku yaşayan kişi, daha sonra benzer ortamları tehlikeyle ilişkilendirebilir. Çevredeki kişilerin kaygılı tepkilerini gözlemlemek veya sürekli tehlike mesajlarıyla karşılaşmak da bu sürece katkıda bulunabilir.

Kaygı uyandıran bir durumdan uzaklaşmak kişiye kısa süreli rahatlama sağlayabilir. Bu rahatlama, uzak durma davranışının tekrarlanmasını kolaylaştırabilir. Zamanla benzer ortamlar, kişiler veya etkinlikler de kaygıyla ilişkilendirilebilir.

Kişinin olayları yorumlama ve olası tehlikeleri değerlendirme biçimi anksiyete üzerinde etkili olabilir. Belirsiz bir durum tehlikeli olarak yorumlandığında dikkat risklere ve olumsuz sonuçlara yönelebilir. Kişi olumsuz bir olayın gerçekleşme ihtimalini yüksek, bu durumla başa çıkma gücünü ise daha düşük değerlendirebilir.

Kaygının artmasına katkıda bulunabilecek düşünme eğilimleri şunlardır:

• Olumsuz ihtimallere uzun süre odaklanma
• Belirsizliği tehdit olarak değerlendirme
• En kötü sonucun gerçekleşebileceğini düşünme
• Bedensel duyumları tehlike işareti olarak yorumlama
• Küçük riskleri olduğundan büyük görme
• Sürekli güvence ve kesinlik arama
• Olası sorunları zihinde tekrar tekrar değerlendirme

Bu düşünme eğilimleri, dikkatin kaygı uyandıran ayrıntılara daha kolay yönelmesine neden olabilir. Kişi çevresindeki sıradan veya güvenli bilgileri daha az fark ederken risk olarak gördüğü işaretlere daha fazla önem verebilir.

İş yoğunluğu, maddi güçlükler, aile içi sorunlar, bakım sorumlulukları, eğitim baskısı, sağlık sorunları ve geleceğe ilişkin belirsizlik uzun süreli stresle bağlantılı olabilir. Stres kaynaklarının artması ve dinlenme imkânlarının azalması, kaygının daha sık veya daha yoğun hissedilmesine katkıda bulunabilir.

Çalışma yaşamında aşırı iş yükü, uzun ya da düzensiz çalışma saatleri, iş üzerinde sınırlı kontrol, iş güvencesizliği, yetersiz destek, ayrımcılık ve zorbalık ruh sağlığını zorlayabilecek koşullar arasında yer alabilir.

Ekonomik güçlükler, şiddet, eşitsizlik, çevresel yoksunluk, zorunlu yer değiştirme ve insani krizler de kaygı üzerinde etkili olabilecek toplumsal ve çevresel etkenler arasında değerlendirilebilir.

Taşınma, okul veya iş değişikliği, evlilik, ayrılık, ebeveyn olma, emeklilik, yakını kaybetme ya da yeni bir sağlık durumuyla karşılaşma gibi yaşam olayları kişinin alışılmış düzenini değiştirebilir. Bu dönemlerde geleceğe ilişkin belirsizlik artabilir ve yeni koşullara uyum sağlama süreci kaygıya eşlik edebilir.

Kişi yeni durumu anlamaya, olası sonuçları değerlendirmeye ve günlük düzenini yeniden kurmaya çalışabilir. Yaşanan değişikliğin büyüklüğü, sosyal destek, ekonomik koşullar ve geçmiş deneyimler kaygının nasıl hissedileceğini etkileyebilir.

Aile içindeki iletişim biçimi, güven duygusu, eleştiri düzeyi ve sorunlarla başa çıkma alışkanlıkları kaygının gelişiminde rol oynayabilir. Tehlikenin sık vurgulandığı, hata yapmanın ağır sonuçlarla ilişkilendirildiği veya belirsizliğin yoğun olduğu ortamlarda kişi çevresini daha kaygılı değerlendirmeyi öğrenebilir.

Yalnızlık, sosyal dışlanma, ilişkilerde güvensizlik, zorbalık ve sosyal desteğin sınırlı olması da kaygının artmasına katkıda bulunabilir. Olumlu sosyal ilişkiler, güvenli yaşam koşulları ve güçlü topluluk bağları ise ruhsal dayanıklılığı destekleyebilir.

Bazı fiziksel sağlık durumları çarpıntı, titreme, terleme, nefes darlığı, huzursuzluk veya uyku güçlüğü gibi kaygıyla ilişkilendirilen duyumlara eşlik edebilir. Hormonal değişiklikler, tiroit işlevleri, kalp ve solunum sistemiyle ilgili durumlar ile kullanılan bazı ilaçlar değerlendirme sırasında göz önünde bulundurulabilir.

Kafein ve diğer uyarıcı maddeler bazı kişilerde bedensel uyarılmayı artırabilir. Alkol veya başka maddelerin kullanımıyla bağlantılı değişiklikler de kaygının hissedilme biçimini etkileyebilir. Madde kullanımı, ruh sağlığıyla ilişkili bireysel etkenler arasında ele alınır.

Kaygıya yatkınlık, zorlayıcı yaşam olayları, uzun süreli stres, tehdit odaklı düşünceler ve kaçınma davranışları zaman içinde birbirini etkileyebilir. Bir durumun tehlikeli olarak değerlendirilmesi kaygıyı artırabilir. Ardından bu durumdan uzaklaşmak kısa süreli rahatlama sağlayabilir ve uzak durma davranışını güçlendirebilir. Benzer durumlar ilerleyen zamanlarda daha kaygı verici algılanabilir.

Anksiyete bozukluğunun gelişimi, biyolojik yatkınlık ile kişinin yaşadığı çevre ve deneyimlerin etkileşimi içinde ele alınır. Risk etkenlerinin bir araya gelmesi kaygı yaşama olasılığını artırabilir. Sosyal destek, duygusal beceriler, güvenli yaşam koşulları ve ulaşılabilir destek kaynakları ise ruhsal dayanıklılığı güçlendirebilir.

• World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263
• World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338
• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Association Publishing. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
• Hettema, J. M., Neale, M. C., & Kendler, K. S. (2001). A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. American Journal of Psychiatry, 158(10), 1568–1578. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.158.10.1568